Wiedza, źródłem przewagi konkurencyjnej

Od ćwierć wieku naukowcy i menedżerowie zajmują się znaczeniem czynników niematerialnych dla sukcesu rynkowego i kształtowania wartości firmy. Zdecydowana większość opracowań teoretycznych koncentruje się na roli kapitału intelektualnego w procesie zarządzania oraz analizie metod wyceny aktywów niematerialnych, opartych na sformalizowanych metodach szacowania wartości.

Tymczasem najważniejszym, a jednocześnie najtrudniejszym elementem procesu zarządzania kapitałem intelektualnym jest jego pomiar na poziomie organizacji. Żadna ze stworzonych dotychczas metod pomiaru nie spełnia bez zastrzeżeń formułowanych przez ekspertów i menedżerów oczekiwań. W ten właśnie nurt rozważań wpisuje się praca zbiorowa pod redakcją naukową dr. Piotra Wachowiaka  Pomiar kapitału intelektualnego przedsiębiorstwa.

Autorzy nie ograniczają się do przedstawienia poszczególnych rodzajów metod wskazywanych w literaturze przedmiotu. To, co zasadniczo wyróżnia tę publikację jest przedstawienie oryginalnego modelu pomiaru kapitału ludzkiego na poziomie przedsiębiorstwa. Założenia modelu pomiaru kapitału intelektualnego oparte są na solidnej podbudowie teoretycznej. Pierwsze dwa rozdziały sytuują problematykę kapitału intelektualnego na tle analizy źródeł przewagi konkurencyjnej. Rozważania prowadzą autorów do konstatacji, że w XXI wieku różne źródła przewag konkurencyjnych wynikają z wiedzy, jaką posiada przedsiębiorstwo. Dlatego też wiedza staje się głównym źródłem przewagi konkurencyjnej (s.29).

Także przytoczone w publikacji badania zasobów, które decydują o sukcesie przedsiębiorstwa wskazują na wiedzę zgromadzoną w przedsiębiorstwie. Oczywiście, efektywne jej wykorzystanie wymaga odpowiedniego zarządzania. Dlatego zarządzaniu wiedzą w przedsiębiorstwie poświęcony jest odrębny rozdział publikacji, który przedstawia główne problemy występujące w trzech fazach tego procesu, to znaczy w fazie nabywania wiedzy, dzielenia się nią oraz przekształcania w decyzje. Problemy te ilustruje dr Wachowiak przykładami firm japońskich. Na ich podstawie wskazuje na trzy główne cechy japońskiego podejścia do zarządzania wiedzą. Po pierwsze, powszechne posługiwanie się metaforą i analogią, co sprzyja kreatywnej interpretacji i nowatorskim pomysłom. Po drugie, przywiązywanie dużego znaczenia do uczenia się jednostek. Po trzecie, rola pracy zespołowej w tworzeniu wiedzy, poprzez częste kontakty, dyskusje, powstają szansę na oryginalność i innowacje.

Kolejna część rozważań teoretycznych poświęcona jest istocie oraz stosowanym dotychczas metodom pomiaru kapitału intelektualnego. W literaturze przedmiotu istnieje wiele definicji, z których żadna nie została powszechnie zaakceptowana. Tymczasem stworzenie modelu pomiaru wymaga niewątpliwie jednoznacznego zdefiniowania  i kategoryzacji kapitału intelektualnego. Rozważania teoretyczne prowadzą autorów do zaprezentowania własnej koncepcji, która nawiązuje do metody pomiaru kapitału intelektualnego polegającej na analizie cząstkowych kryteriów tak dobranych, by w sposób kompleksowy pokazywały poziom głównych kategorii kapitału intelektualnego. Szczególnym walorem koncepcji jest uwzględnienie elementu raportowania o wartości kapitału intelektualnego, który stanowi ważny składnik procesu zarządzania.

Podstawowa wersja modelu oceny nie uwzględnia uwarunkowań sektora, w którym działalność danej organizacji jest dominująca. Nie pozwala więc na dokonywanie ocen porównawczych. Dlatego autorzy przedstawiają (w kolejnym rozdziale książki) również wersję rozszerzoną o następnych pięć kryteriów, które mają największe znaczenie dla pozycji konkurencyjnej i możliwości rozwojowych, stanowią więc kluczowe czynniki sukcesu w danym sektorze. Ta część koncepcji nawiązuje do analizy sektorowej  sformułowanej przez M.E. Portera. Łącznie w modelu występuje pięćdziesiąt kryteriów oceny. Kryteria te, podobnie jak poprzednie są zoperacjonalizowane przy założeniu trzy stopniowej skali oceny.

Zaproponowana metoda pomiaru nie sprowadza się wyłącznie do wyceny kapitału intelektualnego konkretnego przedsiębiorstwa. Prezentacje macierzowe stanowiące  element metody pozwalają również na wyodrębnienie tych elementów kapitału intelektualnego, które mają szczególne znaczenie dla rozwoju przedsiębiorstwa. Warto podkreślić, że przy okazji analizy macierzowej autorzy formułują szereg stwierdzeń ważnych dla praktyki zarządzania.

Upoważnia to do stwierdzenia, że zaprezentowany w książce model pomiaru jest nie tylko narzędziem identyfikacji i raportowania o kapitale intelektualnym. Jego niewątpliwą zaletą jest możliwość uzyskania wielostronnego obrazu funkcjonowania danej organizacji. Warto także zwrócić uwagę na zasygnalizowane niebezpieczeństwo pojawienia się substytutów dla uczelni ekonomicznych. Na marginesie tych rozważań autorzy analizują metodologie najpopularniejszych rankingów uczelni wyższych. Analiza ma istotne znaczenie utylitarne, ponieważ kończy ją zestaw warunków, jakie powinna spełniać uczelnia, by poprawić swą pozycję na liście rankingowej (s. 122).

Ostatnim fragmentem części książki, poświęconej ocenie sytuacji wyższego szkolnictwa ekonomicznego, a równocześnie doskonałym empirycznym podsumowaniem całości rozważań jest prezentacja wyników pomiaru kapitału intelektualnego Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie. Autorzy przedstawiają oceny poszczególnych kryteriów podstawowych i sektorowych, by na tej podstawie sformułować ogólną ocenę wartości kapitału intelektualnego. Niezwykle cenną cechą rozważań jest to, że nie ograniczają się do wniosków pozytywnych, a więc enumeracji mocnych składników kapitału intelektualnego oraz czynników sprzyjających rozwojowi SGH. Przedstawiają także wnioski, zmierzające do dalszego podniesienia poziomu kapitału intelektualnego oraz zwiększenia możliwości rozwojowych uczelni.