Wspomnienia założyciela Klubu Rzymskiego

Książka jest autobiografią wybitnego naukowca i działacza społecznego, współzałożyciela
Klubu Rzymskiego, Alexandra Kinga. Zawiera podsumowanie każdego z ważniejszych
okresów jego działalności. Przedstawiona została w niej ewolucja poglądów ekonomicznych
i społecznych autora, wywołana przez kolejne doświadczenia życiowe oraz obserwację
i analizę zmian zachodzących w świecie w sferze polityczno-ekonomicznej w XX wieku.

King urodził się w roku 1909 w Glasgow. Jego rodzina przeprowadziła się do Londynu,
ale często nawiązywał w późniejszym okresie życia do swoich szkockich korzeni. W 1929 r.
ukończył wydział chemii na Royal College of Science w Londynie, a na podyplomową praktykę
udał się na uniwersytet w Monachium. Warto przypomnieć, że wówczas Niemcy były
liderem w badaniach naukowych, co miało wpływ na wybór miejsca studiów. W 1930 r. poprowadził
naukową ekspedycję na wyspę wulkaniczną Jan Mayen w Arktyce. Do Londynu
wrócił w 1931 r. i rozpoczął pracę na wydziale chemii w Imperial College of Science and
Technology, z zamiarem poświęcenia się pracy naukowej. Jednak po wybuchu II wojny światowej
został zaangażowany przez rząd brytyjski (The Ministry of Supply), gdzie zaangażował
się m.in. we wdrożenie środka owadobójczego opartego o chemiczną formułę DDT.

Po zakończeniu wojny King kontynuował swoją pracę, gdyż uważał wiedzę i naukę za
istotny czynnik zwycięstwa w wojnie, ale także niezbędny do utrzymania pokoju. Był on
jednym z pierwszych naukowców wskazujących na silną korelację pomiędzy
liczbą pracowników naukowych oraz wysokością nakładów przeznaczonych na naukę,
a dobrobytem społeczeństwa.

Wpływ na dalszą działalność zawodową Kinga miały efekty wdrażania rozwiązań
naukowych w działalności biznesowej. Przeprowadzone po wojnie badania wykazały,
że efektywność działalności firm amerykańskich jest dużo wyższa niż firm
brytyjskich. Uznano wówczas, że wiedza posiadana przez pracowników naukowych
będzie czynnikiem umożliwiającym zmianę tej sytuacji. King został zatem kierownikiem departamentu
zajmującego się rozwojem badań naukowych.

W roku 1956 został dyrektorem Europejskiej Agencji Produktywności, z siedzibą w Paryżu,
a w 1960 r. dyrektorem generalnym departamentu nauki Organizacji Współpracy Ekonomicznej
i Rozwoju (OECD). Przeszedł na emeryturę w 1974 r., ale nadal prowadził działalność
naukową i społeczną.

King jest uważany za jednego z pierwszych naukowców, którzy zwrócili uwagę na negatywne
skutki rozwoju cywilizacyjnego dla środowiska naturalnego. Zagrożenia te zostały
przedstawione w słynnym raporcie The Limits to Growth opublikowanym w 1972 r., którego
był współautorem. Raport Rzymski – bo pod takim tytułem jest powszechnie znany – wpłynął,
w sposób trudny do przecenienia, na postrzeganie problemów związanych z ochroną
środowiska naturalnego. Ta problematyka była szczególnie bliska Kingowi, zajmował się nią
aktywnie aż do swojej śmierci 28 lutego 2007 r.

W okresie pisania raportu King pracował również nad stworzeniem nieformalnego stowarzyszenia
ludzi z różnych środowisk, w którym rozważane byłyby zagadnienia związane
z rozwojem społeczno-gospodarczym oraz ochroną środowiska naturalnego i innymi
istotnymi globalnymi problemami. Tą organizacją stał się Klub Rzymski, utworzony w 1968
roku, którego współtwórcą był Aurelio Peccei. W latach 70. i 80. XX wieku King wiele podróżował,
prowadził rozmowy z liderami politycznymi, działaczami ekologicznymi, aby zebrać
jak najbardziej obiektywne informacje w celu określenia, co oznacza zrównoważony wzrost
gospodarczy. King twierdził, że nauka jest środkiem przyczyniającym się do tworzenia wiedzy
umożliwiającej poprawę warunków bytu ludzkości. Ale dostrzegał również, że wiedza
i nauka mogą także służyć do rozwoju tyranii, destrukcji, wyzysku.

Autor omawianej książki opisuje globalizację i jej postęp jako proces mający dwojaki
wpływ na funkcjonowanie społeczeństwa. Z jednej strony przyczynia się on do integracji
gospodarki światowej, przez co może doprowadzić do poprawy warunków życia oraz
sprzyjać kształtowaniu społeczeństwa tolerancyjnego, wielokulturowego. Z drugiej strony,
powoduje jednak dekompozycję społeczeństwa jako całości, zmniejsza liczbę miejsc pracy,
osłabia regionalne więzi społeczne oraz doprowadza do nasilenia konfliktu interesów.

W swojej książce autor podejmuje ponadto temat „drapieżnego” kapitalizmu. Niepokoi
go szczególnie to, że wszystko, w tym wiedza, jest traktowane jako produkt, który powinien
być sprzedany w najbardziej intratny sposób. Zjawiska zachodzące w międzynarodowej gospodarce
i polityce, często pozbawione etycznych aspektów, doprowadzają do osłabienia
autorytetu rządów, przyspieszenia destrukcji środowiska naturalnego i obniżenia wartości
życia ludzkiego.

Triumf kapitalizmu, który według King nastąpił w ostatnich 20 latach ub. wieku, doprowadził do głębokich zmian w strukturze społecznej. W dużym stopniu wynika to z upadku komunizmu
oraz braku innego konkurencyjnego systemu gospodarczego. Metamorfoza jaką przechodzi kapitalizm doprowadziła do zmian globalnego systemu gospodarczego, i będzie miała wyraźny
wpływ na przyszłość ludzkości i ekosystemu. ,,Drapieżny’’ kapitalizm został zapoczątkowany w Stanach Zjednoczonych oraz Wielkiej Brytanii, a następnie rozprzestrzenił się na pozostałe kraje
europejskie. Obecnie żadne państwo nie może uwolnić się  od nasilającej się konkurencji wymuszanej przez funkcjonowanie wolnego rynku, ze względu na niebezpieczeństwo pozostania w tyle za innymi państwami w rozwoju gospodarczym.

Istotne zagadnienie, którym interesował się również King, to produktywność. Po zakończeniu
wojny chciał on, aby jego praca przyczyniła się do zwiększenia efektywności w rolnictwie
i przemyśle, w celu szybszej odbudowy zniszczeń wojennych. W latach 80. ub. wieku
poprawa produktywności stała się ponownie istotna. W wyniku nasilającej się konkurencji
przedsiębiorstwa mogły podnosić efektywność swych działań jedynie poprzez zastosowanie
nowych technologii produkcyjnych. Wiązało się to de facto z zastępowaniem pracy ludzkiej
przez maszyny, co powodowało likwidację wielu miejsc pracy, a nawet całych zawodów.
Autor wskazuje na konieczność poświęcenia większej uwagi skutkom społecznym i aspektom
etycznym tych zjawisk, a szczególnie ich wpływu na losy poszczególnych ludzi.

Negatywne efekty rozwoju kapitalizmu wynikają z działań ekonomicznych zorientowanych
na maksymalizację zysku. W tym kontekście autor stawia wyjątkowo istotne pytanie
dotyczące podziału bogactwa pomiędzy poszczególnymi państwami. Jego zdaniem nierówności
w podziale bogactwa będą się pogłębiać, wraz z zachodzącą transformacją i rozwojem
„nowej” gospodarki.

Autor proponuje poszukiwanie takich rozwiązań systemowych, które przynajmniej częściowo
pozwolą uniknąć lub zmniejszyć negatywne skutki wymienionych problemów globalnych,
a ludzkości zapewnią rozwój zrównoważony gospodarczo i ekologicznie.

Let the cat turn round – One Man’s Traverse of the Twentieth
Alexander King
CPTM, 2006, s. 419