Refleksje nad historią ekonomii

Ekonomistom w Polsce brakuje szerszej refleksji metodologicznej, zastanawiania się nad statusem ich własnej nauki, wartością poznawczą formułowanych teorii; nad tym, czy sposoby realizowanej przez nich pracy naukowej są właściwe, jakie są głębsze skutki tworzonych teorii. A tymczasem, refleksje metodologiczne są wręcz niezbędne dla zdrowego rozwoju każdej nauki. Dlatego dobrze, że ukazała się książka Adama Glapińskiego, w której autor podjął się trudu szerszego, niejako „z lotu ptaka”, spojrzenia na ekonomię i przedstawienia nam fascynującego obrazu metodologicznych sporów, jakie toczyli między sobą ekonomiści poprzez stulecia rozwoju tej nauki.

Pierwsza część, obejmująca połowę pracy, zatytułowana Spór o metodologiczny status ekonomii i jej historii, ma charakter analizy metodologicznej i składa się z czterech rozdzia­łów. Analizują one metodologiczny status ekonomii jako nauki, ukazują, jak ważna jest znajomość historii ekonomii, i jakie znaczenie ma metoda badawcza wykorzystywana w ekonomii na różnych etapach jej rozwoju.

Kluczowe znaczenie dla wartości poznawczej teorii ekonomicznych ma niewątpliwie ich odniesienie do rzeczywistości. To, czy mają one charakter dedukcyjny – wywodzą swe twier­dzenia z pewnego zestawu podstawowych twierdzeń, czy empiryczny, a więc czy wypływają z obserwacji i rzetelnej analizy rzeczywistości.

Niewątpliwie ekonomia jako nauka jest silnie zdeterminowana przez aktualny kontekst, aktualne historyczne uwarunkowania gospodarcze, kulturowe i polityczne. Dlatego dla zrozumienia ekonomii trzeba umieć odnieść teorie formułowane przez ekonomistów do czasów, w jakich były tworzone. Trzeba zatem poznawać historię myśli ekonomicznej. Chociaż od początków myśli ekonomicznej jej historię analizowano w różnych formach, to dopiero kilkadziesiąt lat temu uświadomiono sobie, że jej rola jest szersza, wręcz fundamentalna w nauczaniu ekonomii. A. Glapiński omawia status historii myśli ekonomicznej i znaczenie, jakie różne sposoby uprawiania tej dyscypliny mają dla kształtowania właściwego podejścia metodologicznego ekonomistów. Jak bowiem trafnie parafrazuje znaną sentencję wybitnego metodologa i historyka nauki, Lakatosa: Teoria ekonomiczna bez historii myśli ekono­micznej jest pusta, a historia myśli ekonomicznej bez teorii ekonomicznej pozostaje ślepa. Autor ukazuje historyczną ewolucję poglądów na rolę tej nauki, na szerokim tle rozwoju szkół filozoficznych w naukowo-poznawczym nurcie królowej nauk.

Kończy tę część rozdział poświęcony dokonanej przez austriackiego ekonomistę Josepha Aloisa Schumpetera próbie umiejscowienia historii myśli ekonomicznej w rozwoju samej ekonomii. Dorobek tego wybitnego uczonego, uważanego za drugiego obok Keynesa największego ekonomistę XX wieku, jest od wielu lat przedmiotem zainteresowania A. Glapińskiego, autora monografii o Schumpeterze (Kapitalizm, demokracja i kryzys państwa podatków, Oficyna Wyd. SGH, Warszawa 2004). Niemal gloryfikując potrzebę metodolo­gicznego pluralizmu w naukach ekonomicznych, Schumpeter przedstawia rozwój ekonomii pod kątem ewolucji jej metod analitycznych, aczkolwiek nieudana była jego próba oddzielenia historii rozwoju „skrzynki narzędziowej” teorii ekonomii, od historii problemów narzucanych przez kontekst historyczny.

O ile pierwsza część pracy A. Glapińskiego jest swego rodzaju wprowadzeniem do metodologii ekonomii i ukazuje rolę, jaką w rzetelnym jej poznaniu ma historia myśli ekonomicznej, to druga część stanowi rozwiniętą dyskusję o różnych paradygmatach obowią­zujących czy modnych w toku rozwoju ekonomii; omawia ich ewolucję, ukazuje, jak ukształtowane były przez funkcjonujące w różnych okresach rozwoju ekonomii szkoły ekono­miczne. Szkoły naukowe kształtują odmienne sposoby patrzenia na ekonomię jako naukę. Z jednej strony w specyficzny dla siebie sposób mówią nam one, jak powinniśmy patrzeć na wpływ ekonomii na przemiany społeczeństw w toku ich historycznego rozwoju, i jak interpretować rozwój cywilizacyjny i społeczny; z drugiej strony wyjaśniają gospodarkę i procesy gospodarowania, które są bezpośrednim przedmiotem jej badań.

Autor daje nam znakomitą syntezę ekonomii poprzez paradygmatyczne ujęcie historii jej rozwoju. Szukając korzeni w starożytnej Grecji i w Jerozolimie, ukazuje klasyczne fundamenty ekonomii zbudowane przez fizjokratów i brytyjskich klasyków. Przechodzi do podstaw analizy ukształtowanych przez marginalistów, prób syntezy dokonanych przez Keynesa i potem szkołę naoklasyczną, szkołę historyczną i instytucjonalną, by poprzez szkołę socjologiczną Webera i Sombarta powrócić do schumpeterowskiej wizji źródeł rozwoju gospodarczego w „duchu innowacyjnego przedsiębiorcy”.

Książka ta jest bardzo interesująca i wartościowa. Stanowi znakomite uzupełnienie tradycyjnych podręczników historii ekonomii, które omawiają autorów i szkoły ekonomicz­ne w ujęciu chronologicznym. W odróżnieniu od nich kładzie nacisk na warstwę metodolo­giczną i rolę ekonomii w rozumieniu świata gospodarki różnych epok i krajów, i jej miej­sca w naukach społecznych. Autor wykazuje się olbrzymią erudycją nie tylko w obszarze samej ekonomii, ale i ogólnej metodologii nauk i teorii rozwoju nauki – nawiązując do twórczo­ści Poppera, Kuhna, Fayerabenda, czy wreszcie Lakatosa, umiejętnie konfrontując je z logiką rozwoju naszej dyscypliny naukowej. Trafnie wszak zauważa, że popularnej wśród ekonomistów wizji Lakatosa można jednak postawić zarzut „niekoherentnego eklektyzmu”, i że być może właśnie z tego powodu jest tak wśród ekonomistów popularna.

Dzięki swojemu metodologicznemu i szerokiemu ujęciu procesu rozwoju myśli ekonomicznej i sposobu uprawiania historii ekonomii, praca A. Glapińskiego ma wielkie walory dydaktyczne, ma charakter wstępu do nauki historii ekonomii albo pewnego rodzaju podsumowania, gdy studenci już znają podstawowe pojęcia i teorie ekonomiczne. Obszerne cytaty z ważnych dzieł, podane w przypisach, stanowią wartościowy materiał do studiowania i zachęcają aby sięgać do źródeł.

Adam Glapiński

Meandry historii ekonomii. Między matematyką a poezją.

Oficyna Wydawnicza SGH
Warszawa 2006, s. 165